مسجد به عنوان جايگاه عبادت مسلمانان از مهمترين نهادهاي جامعه اسلامي با كاركردي چندمنظوره به شمار مي آيد و همواره در طول تاريخ اسلام نقش بنيادين و اصلي ايفا كرده است. در پيروزي انقلاب اسلامي، مسجد به عنوان پايگاه اصلي انقلاب نقش آفريني كرد و امروز هم مسجد در كانون تحولات بيداري اسلامي در منطقه قرار دارد. اما مسجد موردنظر اسلام و طراز انقلاب اسلامي چگونه بايد باشد؟ اهميت مسجد در اسلام
در اهميت مسجد همين بس كه خداوند مي فرمايد من كره زمين را كه خلق كردم، ابتدا مسجدالحرام را براي عبادت قرار دادم. «ان اول بيت وضع للناس للذي ببكه مباركا و هدي للعالمين.» (آل عمران، 69) پيامبراكرم(ص) در بدو ورود به مدينه اولين كاري كه انجام دادند، ساختن مسجد بود. در قبا مسجد ساختند، بعد از ورود به مدينه هم مسجد ساختند.
مسجد خيلي مورد توجه اسلام است. اصولا محل هاي عبادت حتي اگر مربوط به غيرمسلمانان باشد، در اسلام احترام زيادي دارد. درقرآن آمده است كه: «لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع و بيع و صلوات و مساجد يذكر فيها اسم الله كثيرا» (حج، 44) مي فرمايد بايد مقابل متجاوزين ايستاد وگرنه صومعه ها و ديرها و مساجد كه محل عبادت هستند، خراب مي شود. پس بايد عده اي قيام كنند تا اين مراكز عبادت آسيبي نبيند.
در اسلام نمازخواندن در مسجد آن قدر اهميت دارد كه مي گويند اگر انسان نماز اول وقتش را تأخير بيندازد اما درمسجد بخواند، بهتر است از اين كه نمازش را اول وقت و در خانه بخواند.
مسجد در اسلام محلي است كه بايد استفاده چندمنظوره داشته باشد. در صدر اسلام مسجد كوفه محل مشورت، قضاوت، سؤال و جواب، عبادت و ديگر امور بود. مسجد بايد به محور فعاليت هاي ديني و فرهنگي در جامعه اسلامي تبديل بشود. مؤمنين بايد مسجد را به عنوان محور فعاليت هاي خودشان قرار بدهند. حتي برنامه روزانه خود را با توجه به وقت نماز در مسجد تنظيم كنند. مؤمنين مي توانند قرار ملاقات هاي خود را در مسجد قرار دهند.
مسجد بايد به گونه اي باشد كه همه مردم به راحتي در برنامه هاي آن شركت كنند. اين گونه نباشد كه مسجد در اختيار حزب يا گروه خاصي باشد و اين مسئله باعث شود كه عده اي از مردم به مسجد نيايند. مراكز فرهنگي ديگر مانند حسينيه ها بايد مؤيد مسجد باشند و نه رقيب آن. اينگونه نباشد كه مثلا در ايام محرم در كنار مسجدي يك حسينيه برپا شود و جوان ها به حسينيه بروند و پيرمردها به مسجد.
در سال هاي دفاع مقدس، بيش از 09 درصد شهداي ما از مساجد بودند و نه از مراكز ديگر. بنابراين ما بايد به مسجد بيش از آنچه كه امروز بها مي دهيم توجه كنيم. روحانيون ما بايد توجه بيشتري به مسجد داشته باشند. اين گونه نباشد كه عده اي از روحانيون به خاطر مشغله هاي دولتي، مساجد را رها كنند. مسجد همواره در اولويت است.
برنامه هاي مسجد
مساجد ما بايد علاوه بر اينكه محل عبادت، نماز و دعا باشند، هر كدام پاسخگوي يك نياز مشخص و ويژه اي هم باشند. مثلا يك مسجدي باشد كه پاسخگوي شبهات جوانان باشد و بتواند براي كساني كه سالي يك بار و آن هم در شب قدر به مسجد مي آيند، حرف داشته باشد. آدم شبهه دار مانند آدم تير خورده است. بايد تير را از پايش كشيد. بايد شبهه او را برطرف كرد وگرنه شايد از دست برود. يك مسجدي باشد كه در آن براي بچه ها قصد بگويند. بچه كوچك كه تحمل دعاي طولاني را ندارد. بنابراين در كنار مساجد ما بايد يك اتاقكي باشد كه بچه ها در آن بازي كنند. براي آنها اشعار و سروده هاي خوب ديني بخوانند. در يكي از كشورهاي كوچك عربي براي بچه هاي ابتدايي سرود درست كرده بودند بر وزن اين شعر فارسي كه «من راست مي گم هميشه، دروغ سرم نمي شه» آنها مي گفتند «ساداتي الائمه، باب نجاه الامه ، اولهم علي، آخر هم مهدي». بايد براي بچه ها خوراك بچگانه درست كنيم و در مسجد اين خوراك را عرضه كنيم.
يك مسجد ديگري بايد باشد كه براي اساتيد دانشگاه برنامه هاي ويژه داشته باشد. منبر و وعظ و نماز و امام جماعت اين مسجد بايد جور ديگري باشد. يعني ما بايد براي انواع نيازها، انواع پاسخ ها را در مسجد عرضه كنيم. در حديث داريم كسي كه به مسجد برود، هشت مطلب نصيبش مي شود. يكي از آنها علم مستطرف است. علم مستطرف يعني حرف تازه. يعني پيشنماز بايد هر روز مطالعه جديد كند و مطالب جديدي را به مردم عرضه كند.
جلسات معرفتي و معنوي مسجد بايد به صورت تناوبي برگزار شود. اين طور نباشد كه دهه اول محرم در يك خيابان چندين جا روضه باشد، اما چند ماه بعد هيچ خبري از مجلس وعظ در آن خيابان نباشد. همچنين مناسب است پيشنماز مسجد در مناسبت هاي مختلف از روحانيون منبري خوب دعوت كند كه مردم نهايت استفاده را از برنامه هاي مسجد ببرند.
در مسجد نبايد بعد از نماز بسته شود. اين آفت مسجد است. در خيلي از مسجدها نماز كه خوانده مي شود، در مسجد بسته مي شود. توجيه شان هم اين است كه ما نمي توانيم يك مسجد بزرگ را با كولرها يا بخاري ها و چراغ هاي روشن باز نگه داريم براي اينكه يك نفر مي خواهد نماز بخواند. بله اين درست است، اما شما مي توانيد در حياط مسجد، يك جايي را بگذاريد مخصوص نماز خواندن بعد از وقت جماعت. يك وقت كسي مسافر است، رهگذر است، مي خواهد نماز بخواند، درب مسجد بايد باز باشد.
غير از صداي اذان نبايد صدايي از مسجد پخش شود؛ چه به اسم مناجات، چه به اسم پيش خواني يا سحرخواني. هيچ مرجعي اجازه نمي دهد كه شما قبل از اذان صبح مردم را از خواب بيدار كنيد. فقط براي اذان مي شود مردم را براي نماز از خواب بيدار كرد.
در مسجد، همه افراد حق برابر دارند. اگر يك بچه دو ساله آمد در مسجد نشست، هيچ كس حق ندارد او را از سر جايش بلند كند. همه مسلمانان در مسجد يك حق مساوي دارند.
ساختمان مسجد
مسجد بايد محكم، ساده و بدون تزيينات باشد. اگر مساجد ما اين گونه مي بود، ما الآن نبايد هيچ شهرك و روستاي بدون مسجد داشته باشيم. اما اگر برويم دنبال هزينه هاي تزيينات براي مسجد، هزاران منطقه بي مسجد خواهيم داشت. مسجد بايد كوچك و فراوان و در دسترس باشد، نه اينكه بزرگ، كم تعداد و دور از دسترس باشد. مگر چقدر انسان همت مي كند كه بلند شود مسافت زيادي را طي كند تا به يك مسجد برسد؟
مسجد بايد جايگاهي داشته باشد براي كساني كه نمي توانند داخل مسجد شوند اما مي خواهند از برنامه هاي مسجد استفاده كنند. مسجد امام علي عليه السلام در هامبورگ كه مركز تبليغ دكتر بهشتي بود، يك بناي دايره شكلي بود كه از يك داير مركزي و يك حاشيه پيراموني تشكيل شده بود. مسلمانان در دايره مركز آن و غير مسلمانان يا كساني كه نمي توانستند وارد مسجد شوند، در حاشيه پيراموني مي نشستند. به اين ترتيب وقتي كسي سخنراني مي كرد و جمعيت را نگاه مي كرد، همه در يك سطح قرار مي گرفتند و اين امكان وجود داشت كه همگان از برنامه هاي مسجد استفاده كنند.
كاشي كاري هاي مسجد بايد در موضوعات و معارف مسجد و قابل استفاده براي مردم باشد. مثلا شكيات نماز، شرايط امام جماعت و آداب مسجد را با خط خوانا و زيبا در آن نوشته باشند. يعني كاشي كاري ها بايد الهام بخش باشد. ما آمده ايم با خط كوفي كه هيچ كس از آن سر درنمي آورد، آيات و روايات را در كاشي كاري هاي مساجد مي نويسيم و مثلا ديوار مسجد را تزيين مي كنيم. اين خطوط ناخوانا چه فايده اي دارد؟
تقسيم مسجد براي آقايان و خانم ها بايد براساس نفرات باشد. اينگونه نباشد كه بيشتر فضاي مسجد را به آقايان دهند و قسمت كوچك تر را به خانم ها فضاي مسجد كه ارث نيست كه مردان دوبرابر زنان حق داشته باشند! اگر تعداد خانم ها در مسجد بيشتر است، فضاي بيشتري هم بايد براي آنها اختصاص داد. نبايد اين گونه باشد كه امكانات خوب براي يك قسمت باشد و امكانات نامناسب براي يك قسمت ديگر. اگر مساجد دوطبقه است، طبقه بالا را براي خانم ها نگذارند، چون كه خانم ها از نظر جسماني ضعيف تر از آقايان هستندو بالا رفتن از پله ها براي آنها مشكل تر است.
مسجد را بايد در محلي ساخت كه آن مكان خوش سابقه باشد. قرآن مي گويد در محل غار اصحاب كهف مسجد بسازيد و اين به خاطر سابقه خوب آن مكان است.
رابطه مردم و مسجد
وقتي مردم به مسجد مي روند، بايد زينت هاي خودشان را همراه ببرند. قرآن صريحاً گفته: «يا بني آدم خدوا زينتكم عند كل مسجد» (اعراف، 13) مؤمنان بايد با بهترين لباس و عطر در مسجد حاضر شوند. آيه ديگر مي فرمايد: «المال و البنون زينه الحياه الدنيا» (كهف، 64) اموال و اولاد زينت است.مسجد مي روي، زينتت را همراهت ببر. يعني دست فرزندت را بگير و او را هم به مسجد ببر. مال زينت است. يعني مسجد مي رود پول همراهت ببر تا فقيري سير يا نياز مؤمني برطرف شود.
مسجد نبايد تبديل شود به محل عبادت پيرمردها و پيرزن ها. همه مردم در همه سنين بايد به مسجد بيايند. اين گونه نباشد كه مثلاً پيرمردها بيايند مسجد و جوان ها در مغازه و در حال كسب و كار باشند. خداوند در آيه 101 سوره نساء به پيغمبر (ص) مي فرمايد وقتي در جنگ و رويارويي با دشمن هستي و مي خواهي نماز بخواني، همه لشكر به تو اقتدا نكنند. مثلاً اگر دويست نفر هستيد، صدنفر به تو اقتدا كنند، صد نفر نگهباني بدهند كه دشمن حمله نكند. ركعت اول را بخوان، ركعت دوم كه گفتي بحول الله و قوته اقوم و اقعد، اين 001 نفر كه به تو اقتدا كرده اند قصد فرادي كنند و خودشان سريع نماز را به پايان برسانند و بروند اسلحه را از آن گروه ديگر بگيرند تا آنهايي كه نگهباني مي دادند، به ركعت دوم نماز برسند.
يعني در يك نماز دوركعتي، همه سپاه شركت كنند. ما از اين چه مي فهميم؟ از اين مي فهميم كه مثلاً اگر دو زن در خانه هستند كه يكي از آنها سالخورده و ديگري جوان است، اين گونه نباشد كه هميشه زن سالخورده به مسجد بيايد و زن جوان به كارهاي منزل و رسيدگي به فرزندان برسد. بلكه يك روز او به مسجد بيايد و روز ديگر زن جوان تر به مسجد بيايد. يكي از افت هاي جامعه ما اين است كه مسجدي ها يك قشر هستند و در غير مسجد يك قشر ديگر هستند.
متوليان مسجد
در هر مسجدي يك نهاد بايد متولي و مدير امور باشد. اين گونه نباشد كه چندين شخص و مجموعه و نهاد و كانون داعيه اداره مسجد را داشته باشند. از قديم گفته اند آشپز كه دو تا شد، آش يا شور مي شود يا بي نمك. حالا بعضي اوقات ما درمسجد 31-41 نفر آشپز داريم! آشپز مسجد بايد يك نفر باشد تا بتواند يك تصميم جدي براي مسجد بگيرد و او بايد رئيس مسجد باشد. حتي مسجد نبايد در اختيار واقف باشد. واقف هم وقتي مسجد را وقف كرد، ديگر كدخداي مسجد نيست. اين طور نيست كه عزل و نصب با او باشد.
هيئت امناي مسجد بايد افراد با تقوا باشند. قرآن مي گويد:«ان اولياوه الا المتقون» (انفال، 43) اولياي مسجد فقط بايد افراد با تقوا و آدم هاي شجاع باشند.«انما يعمر مساجد الله من آمن بالله و اليوم الاخر و اقام الصلاه و آتي الزكاه و لم يخش الا الله» (توبه، 81) فقط كساني حق تعمير و ساختن مسجد را دارند كه علاوه بر ايمان به خدا و قيامت، نترس باشند. آدم ترسو وقتي متصدي مسجد شد، مسجدداري اش هم همراه ترس مي شود.
هرپولي را نبايد براي مسجد پذيرفت. قرآن مي گويد مشركين حق ندارند پول بدهند براي تعمير مسجد. (توبه، 71) بلكه مسجد بايد با پول پاك آدم با تقوا و شجاع ساخته شود.
پيشنماز مسجد بايد كسي باشد كه افراد زيادتري را به مسجد بكشاند. بايد از نظر قرائت بهترين باشد. بايد از ديگران عادل تر باشد. پيشنمازهاي پيرمرد كه قدرت ارتباط با نسل جوان را ندارند، بايد با يك طلبه جوان خوش سليقه دركار امامت جماعت مسجد شريك شوند. شركت دركار تبليغات اسلامي و ديني در قرآن آمده است. خدا وقتي به حضرت موسي گفت برو پيش فرعون كه او طغيان كرده است، موسي گفت براي من وزير و ياوري قرار بده و برادرم هارون را دركار من شريك كن. (طه، آيات 24 تا 33) مثلاً هر دو با هم به مسجد بروند. آن پيرمرد نماز را بخواند و اين طلبه جوان با جوانان ارتباط بگيرد. يك طلبه جوان براي درس دادن، پاسخ دادن به سؤالات مردم، عيادت از بيماران، تقدير و تشكر و خدمات اجتماعي توانايي دارد، اما آن پيرمرد توانايي اين كارها را ندارد. پيرمرد 08-07 ساله كه نمي تواند با بچه سيزده ساله ارتباط برقرار كند.
روحاني مسجد بايد از احوال نمازگزاران اطلاع داشته باشد. پيغمبر(ص) فرمود هر كسي كه فرزنددار شد، به من خبر دهيد. هر كسي هم از دنيا رفت، به من خبر دهيد. من امام جماعت نبايد بيايم درمسجد، نماز بخوانم و بروم و نفهمم چه كسي فرزنددار شده، چه كسي ازدواج كرده و چه كسي از دنيا رفته است. بايد بين امام جماعت و نمازگزاران ارتباط عاطفي برقرار باشد. حضرت رسول (ص) نماز كه مي خواندند، بلند مي شدند در صفوف نگاه مي كردند و سراغ افراد غايب را مي گرفتند. اگر مي گفتند فلاني مريض است، حضرت مي فرمودند برويم عيادت كنيم. اگر مي گفتند مسافرت است، حضرت درحقش دعا مي كردند. مسجد سالن حضور و غياب امت اسلامي است.
مردم هم بايد پيشنماز را دوست داشته باشند. اگر مردم در يك مسجدي با روحاني مسجد مشكل دارند و رابطه شان شكرآب است، آن روحاني بايد از آن مسجد به مسجد ديگري برود. حديث داريم اگر پيشنماز محبوبيت نداشته باشد، آن نماز جماعت قبول نيست. صحيح است،اما قبول نيست.
خادم مسجد هم بايد كسي باشد كه اولاً جوان، خوش صدا و خوش قيافه باشد. ثانياً استاد قرآن باشد و خودش بتواند به بچه هاي محله قرآن بياموزد و سوم اين كه حداقل تحصيلاتش ديپلم باشد. اگر جواني اين گونه بود مي تواند خادم مسجد شود و زندگي اش هم ازاين طريق تأمين شود.