آثار اجتماعي و تربيتي مسجد
مسجد، خانه خدا، خانه مردم، پايگاه ولايت و منبع فيوضات معنوي و برکات گوناگون براي نمازگزاران 
و جامعه اسلامي است. در آيات قرآن کريم و روايات معصومين (ع) پيرامون جايگاه اين سازه اسلامي، آموزه هاي گوناگوني ديده مي شود. نگاه اسلام به مسجد را بايد نگاهي استراتژيک دانست. از منظر دين، بناي مسجد داراي کارکردهاي مهم در عرصه هاي مختلف انساني به شمار مي آيد. اولين کار پيامبر
اکرم (ص) در مدينه، ساختن مسجد بود. مسجد علاوه بر آثار عبادي و پرورش معنوي اهل ايمان، با گستره نقش ها، فعاليت ها و برنامه ها، در امور اجتماعي و امور تربيتي نيز نقش مهمي را ايفا مي کند. در اين نوشته کوتاه برآنيم به بيان مهم ترين آثار اجتماعي و تربيتي مسجد بپردازيم؛
1- اخوت و تعاون:
حضور زنان و مردان در مسجد و جويا شدن از احوال هم و احوال مسلمانان، تنها بخشي از ظرفيت بزرگي است که مساجد دارند. در اين مکان ها، مؤمنان فرصت مي يابند از بين اهل مسجد، برادران يا خواهران مناسبي از حيث ديني بيابند که از نظر دين و عبوديت با آنان همرنگ هستند و توان ايجاد گروه هاي اجتماعي هماهنگي را دارند. امام صادق عليه السلام مي فرمايند: «لا يَرْجِعُ صاحِبُ الْمَسْجِدِ باَقَلّ مِنْ اِحْدي ثَلاثِ خِصالٍ... وَاِمّا اَخٌ يَسْتَفيدُهُ فِي اللّهِ؛ اهل مسجد به کمتر از يکي از سه امتياز از مسجد برنمي گردد [که يکي از آنها] دوستي است که از او در مسير خدا استفاده مي کند.» (وسائل الشيعة: ج5 ص193)مؤمنان در مسجد، کنار هم قرار گرفته، ضمن انجام اعمال عبادي از حال يکديگر نيز باخبر مي شوند و با هم تشريک مساعي مي نمايند و در صورت عدم حضور يکي از مؤمنان، سراغ او را مي گيرند و با اطلاع از بروز مشکلي براي او، به کمکش مي شتابند. از رهگذر اين ارتباطات، فضايلي چون روحيه ايثار، انفاق در راه خدا، توجه به محرومين و همدلي در ميان اهل مسجد پرورش مي يابد.
2- سلامت اجتماعي و کاهش بزهکاري
:
آحاد جامعه با حضور در مساجد، مي توانند از يک اجتماع سالم ديني بهره مند شوند. طبق روايتي که از امام علي عليه السلام نقل شده، تأثيرات رفتاري که حضور در مسجد بر جاي مي گذارد، مي تواند جامعه ديني را از فساد و گناه پاک کرده و مسلمين را به سمت يک جامعه سالم هدايت کند. امام علي عليه السلام مي فرمايند: «اَوْ کَلِمَةً تَرُدُّهُ عَنْ رِدي اَوْ يَتْرُکُ ذَنْبا خَشْيَةً اَوْ حَياءً؛ يا کلماتي مي شنود که او را از فساد و گناه باز مي دارد و يا به خاطر ترس [از خدا] يا حيا و آبرو، گناهي را ترک مي کند.» (وسايل الشيعه، ج3، ص480)
بر اين اساس حضور در مسجد مي تواند نقش بازدارنده در ارتکاب جرايم و گناهان نيز داشته باشد. امام خميني (ره) در اين خصوص، فرمايش حکيمانه و مدبرانه اي دارند. ايشان ميفرمايند: «به نماز و مساجد اهميت دهيد که پرونده هاي دادگستري مال بي نمازهاست و نمازخوان هاي واقعي در دادگستري پرونده ندارند. شيطان ها از مساجد و نماز مي ترسند، آنها مي خواهند از نماز جلوگيري کنند و بعد از خالي کردن سنگرها، حمله کنند.» (به نقل از صحيفه نور، جلد 18)بي رغبتي به دنيا، مردم داري، فروتني، همت بلند و ساده زيستي، از شاخص هاي هويت ديني هستند که مسجد، آنها را تقويت مي کند و نبود اين شاخص ها (دنياپرستي، تکبر و خودخواهي، مردم ستيزي، تنبلي و ميل به تجملات) به گونه اي از علل جرم به شمار مي روند.
3- ارائه الگوهاي ديني:
تربيت الگويي، يکي از بهترين شيوههاي تربيتي است. مسجد در اين مورد نيز مؤثر است. امام جماعت و افراد نمازگزار در مسجد، مسلمانان برتري هستند که بيشتر از ديگران به احکام ديني پايبندند. اهل نماز و مسجد که بدون هيچ تبليغي و بدون هيچ انتظاري حضور در مسجد و نماز جماعت را وظيفه الهي و شرعي خود مي دانند و در هر شرايطي اين سنگر مقدس را خالي نمي گذارند، اغلب، انسان هاي مؤمن و ارزشمند هستند. در حديثي از امام صادق (ع) مي خوانيم: «اذا رايتم الرجل يعتاد المسجد فاشهدوا له بالايمان؛ هر گاه ديديد کسي به مسجد رفت و آمد مداوم دارد، به ايمان او گواهي دهيد.» قرار گرفتن در فضاي مسجد به طور مداوم و ارتباط با اهل آن، به شکل گيري الگوهاي رفتاري مثبت مي انجامد.
4- تقويت اطلاعات مذهبي و تشويق براي افزايش مطالعات ديني:
از زمان حيات پيامبر اکرم (ص)، مساجد جايگاه تعليم و تعليم در زمينه معارف ديني بوده اند و در زمان امامان معصوم (عليهم السلام) نيز اين سنت ادامه داشته است. کلاسهاي درس امام باقر و امام صادق (عليهما السلام) در مسجد برگزار مي شده است. اطلاع بهتر از معارف ديني در قالب برنامه هاي سخنراني و يا کلاسهاي آموزشي در فضاي مسجد، کمک ميکند تا شخص هر چه بيشتر از دانشهاي مؤثر و راه هاي سعادت خود مطلع باشد.
5- تقويت هويت ديني:
هويت ديني در درون انسان و با آفرينش او آميخته است و انسان را به ارزش هاي اخلاقي و قوانين الهي پايبند مي سازد. در هويت ديني، انسان هايي که وحي را باور دارند، هر نوع سازش بر خلاف ارزش ها و هنجارها را رد مي کنند. با توجه به شاخصهاي هويت ديني، مسجد با فعاليت هاي مذهبي و آموزش هاي بلندش، هويت ديني افراد اهل مسجد را تقويت مي کند. مسجد، تبلور مانايي اسلام است. مسجد، از معماري گرفته تا محتواي فعاليت هاي آن، روح ايمان وارزش هاي اصيل را در جان ها زنده مي کند.
6- تعميق ارزش هاي انقلاب اسلامي:
سنگرهاي انقلاب اسلامي، مساجد بوده و هستند. روزانه پس از هر نماز، شعارهاي اصلي نظام اسلامي بر زبان نمازگزاران فرياد ميشود. در طول سال هاي پس از انقلاب اسلامي، مساجد با جذب جوانان، نقش بسزايي در تربيت کادر فکري و اجرايي نظام اسلامي داشته اند. در جريان شکل گيري، پيروزي و تداوم انقلاب اسلامي، مساجد هر چند که به عنوان يک نهاد سنتي در جامعه قلمداد مي شوند و داراي قدمتي 1400 ساله هستند، اما با ارائه کارکردهاي متناسب با نياز روز جامعه، توانسته اند گوي سبقت را از نهاد هاي مدرن و وارداتي بربايند و به عنوان ستون فقرات و سازمان انقلاب به ايفاي نقش بپردازند.