مسجد؛ قرارگاه ايثار و شهادت
مسجد، از روزهاي نخست ابلاغ رسالت الهي رسول اعظم صلي الله عليه و آله، مهمترين پايگاه
اجتماعي و سياسي مسلمانان بود. حضرت محمد صلي الله عليه و آله مسجد النبي را پايگاه و سنگر فرماندهي مبارزه با مشرکان قرار داد و در واقع قرارگاه عملياتي حضرت شمرده ميشد که سرداراني چون اميرالمؤمنين علي سلام الله عليه، جعفر بن ابي طالب، سلمان، حمزه، حنظله، مقداد، عمار و ... در کنار آن حضرت حضور داشتند. حضرت امام قدس الله نفسه الزکيه در تبيين جايگاه مسجد با نگاه به عصر پيامبر، ميفرمايند: «مساجد در زمان رسول اکرم، مركز جنگها و مركز سياستها و مركز امور اجتماعى و سياسى بوده. اين طور نبوده است كه در مسجد پيغمبر صلى اللّه عليه و آله همان مسائل عبادى نماز و روزه باشد؛ مسائل سياسىاش بيشتر بوده. هر وقت مىخواستند اشخاص را به جنگ بفرستند و بسيج كنند مردم را براى جنگها، از مسجد شروع مىكردند اين امور را.»(1) افزون بر اين، سخنرانيهاي پيامبر و خواندن آيات جهاد و شهادت، در عميق کردن فرهنگ ايثار در باور مسلمانان نقش اساسي داشت؛ از اين رو مسجد، اولين پايگاه ترويج فرهنگ ايثار و شهادت است. در طول تاريخ نيز هر مبارزهاي که بين حق و باطل شکل گرفته است؛ مرکز پشتيباني، تجهيز و آمادگي روحي پيروان حق، مسجد بوده است.
پس از پيروزي انقلاب اسلامي و آغاز هجمه دشمن بعثي به خاک مقدس ايران، اولين هستههاي مقاومت در مساجد شکل گرفتند. جوانان ولايي و رزمندهاي که در مدينه فاضله جبههها، خودساخته و الهي شده بودند، گاهي که به مرخصي ميرفتند، در مساجد حضور پيدا ميکردند و با جوانان و نوجوانان درباره رزم و جهاد سخن ميگفتند و چون گفتارشان با کردارشان يکي بود، سبب جذب بسياري از آنان و علاقهمندي ايشان به ايثار و شهادت ميشدند. چه بسيار جواناني که با آشنايي با مسجد و رزمندگاني که در آن رفت و آمد داشتند، به مسير جهاد و شهادت آمدند و به شهادت رسيدند و خود نگين آسمان هدايت شدند.
پايگاههاي بسيج، پس از فرمان تاريخي امام براي تشکيل ارتش 20 ميليوني در سال 1359 نيز، در مساجد شکل گرفتند و در واقع پرورشگاه بسيج، کانون گرم مساجد بود. نيروهاي اعزامي از بسيج، از خاستگاه مسجد به رزمگاه ميشتافتند و ميجنگيدند. حضرت امام در معرفي جايگاه چنين رزمندگاني ميفرمايند: «كسى كه از مسجد به ميدان جنگ برود، فقط از خدا مىترسد و بس و از كشته شدن و فقر و آوارگى نمىترسد و چنين سپاهى، سپاه فاتح و پيروز است.»(2)
حضرت امام به درستي بر نقش تربيتي و سازنده مسجد تأکيد داشتند و ثمرات حضور در مسجد را ميدانستند؛ از اين رو مسجد را سنگر و اهل آن را سپاه پيروز مينامند. رهبر معظم انقلاب، آيت الله خامنه اي مد ظله العالي نيز در توصيهاي درباره بسيج ميفرمايند: «مساجد را رها نکنيد. نيروي مقاومت بسيج، بهترين جايي که دارد، همين مساجد است.»(3)
مساجد شهرهايي که در مناطق مرزي قرار داشتند، محور مقاومت بودند. در روزهاي نخست جنگ که دشمن بعثي در پي اشغال سوسنگرد بود، مسجد جامع اين شهر، همانند سنگري مستحکم بود که در روزهاي مقاومت، پادگان اصلي مدافعان را تشکيل ميداد. داستان اين مسجد همانند مسجد جامع خرمشهر است که به گفته اهالي سوسنگرد، همه امور شهر در روزهاي مقاومت، به مسجد سوسنگرد ختم ميشد. صحن مسجد جامع سوسنگرد آن روزها پذيراي شهدا و زخميهاي بسياري بود تا اينکه در صبح روز 26 آبان 1359 به ناگاه دکتر چمران و نيروهايش از روستاي ابوحميظه به دشمن يورش ميآورند و سوسنگرد از خطر اشغال رهايي مييابد. نمونه ديگر، مسجد جامع خرمشهر ميباشد که نماد مقاومت و پيروزي در دوران دفاع مقدس است. اين نگاه و اقبال رزمندگان و مردم به مسجد و محور قرار دادن آن در دوران جنگ، پيروي از فرامين حضرت امام بود که فرمودند: «اين مسجدها را سنگر قرار بدهيد براى اسلام. در صدر اسلام، از اين مسجدها همه چيز بيرون مىرفت؛ مسجد محل قضاوت بود... مسجد محل بسيج بود. بسيج سپاه بود، اين مسجدها را بايد شما محكم نگه داريد.»(4) و نيز در جاي ديگر چنين ميفرمايند: «مسجد يك سنگر اسلامى است و محراب، محل جنگ است، حرب است.»(5)
گردآوري کمکهاي مردمي براي جبههها و پشتيباني از رزمندگان، از ديگر مراتب ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در مساجد بود که هيچگاه آن صحنههاي شورانگيز از ذهن مردم پاک نخواهد شد. اولين شهيد روحاني دفاع مقدس،
حجت الاسلام و المسلمين محمدحسن شريف قنوتي، پيش از شهادتش و در سنگر مسجد و محراب در مسجد امام خميني شهر بروجرد، نخستين ستاد کمک رساني و پشتيباني جنگ را داير کرد و براي کمک به جبهههاي نبرد، در سوم مهر 1359 همراه کارواني متشکل از 21 کاميون آذوقه، به خرمشهر رفت. از اين دست فعاليتها در سراسر کشور انجام ميشد و مردم، متصدي کمک به رزمندگان را، مساجد ميدانستند.
تشکيل صندوقهاي حمايت از خانواده شهدا، برگزاري بزرگداشت و يادواره شهدا، اعزام کاروانهاي راهيان نور از فعاليتهاي شاخص و برجسته مساجد در طول جنگ و پس از آن ميباشد. اينها، بيانگرجايگاه و تأثير مساجد در تبيين و ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه ميباشد که بايد بر آن عمق بيشتر بخشيد؛ چرا که در فرهنگ اسلام، ايثار يکي از ارکان مهم تربيتي شمرده ميشود که در بقا، پويايي و پيشرفت جامعه تأثير مستقيم دارد. بزرگ ترين ايثارها نيز، بذل جان در راه دين و خدا ميباشد که مهم ترين سرمايه يک انسان ميباشد. خون شهداي عزيز که از جان خود بذل و ايثار کردند، حافظ امنيت، وقار، پيشرفت و بقاي مردم ماست و مسجد در ترويج اين فرهنگ نقش اول را دارد. «اللهم الحقنا بالشهدا.»
پي نوشتها:
1. صحيفه امام، ج18، ص53
2. ولايت فقيه، ص132
3. 27 آبان 1371
4. صحيفه امام، ج15، ص14
5. همان، ج13، ص361