کارکرد صندوق هاي قرض الحسنه مساجد
قرض الحسنه، کارکرد شاخص مسجد تراز اسلامي:
احياي کارکردهاي مهجور مساجد با گسترش نيازهاي جامعه از
مساجد اهميت دوچندان يافته است. يکي از کارکردهايي که در گذشته به آن توجه مي شد و تاحدودي از برنامه فعاليتهاي برخي مساجد دور مانده، صندوقهاي قرض الحسنه است. اين در حالي است که در صدر اسلام در خصوص قرض الحسنه به عنوان يکي از شاخصهاي مهم مسجد تراز اسلامي اقداماتي صورت مي گرفته است. اين عمل ارزشمند براي توجه همه جانبه به تهيدستان و محرومان در مسجد به عمل مي آمد. کمکهاي مالي و جايگاهي که دادن صدقه و کمک به مستمندان يا اسکان نيازمندان در گذشته حين حضور در مساجد داشتند بر کسي پوشيده نيست.
خاتم بخشي حضرت امير (ع) در حال رکوع (بخشش انگشتر به مستمند) در مسجد به وقوع پيوست. اسکان و کمک به گروهي از مهاجرين و انصار به نام "اصحاب صفه"، به دليل تهيدستي و نداشتن سرپناه، در فضاي معنوي مسجدالنبي انجام مي گرفت. در صدر اسلام، مسجد، پناهگاه غريبان و در راه ماندگان يا "ابن السبيل" بود؛ به گونه اي که فرد غريبه تازه وارد، يکسره به سراغ مسجد آن شهر رفته، در آنجا سکونت مي گزيد. مسجد در صدر اسلام مکاني براي حفظ خزانه مملکت اسلامي بود. جاهاي مختلفي در مسجد به نام قبه بيت المال و داراي درهاي آهني و محکم بود که ثروت ملي يا ثروت نقدي عمومي حاصل از زکات و ماليات اسلامي و غنايم جنگي و... را در آنجا نگهداري و هزينه يا مديريت مي کردند. بنابر اين، در صدر اسلام، خدمات رساني اجتماعي يکي از کارکردهاي مهم مسجد بود که امروز بايد در قالب تأسيس صندوقهاي قرض الحسنه در مساجد تجلي يابد.
کارکرد مذهبي و الزام ديني:
الزام مذهبي و ديني، شاخص ترين کارکرد صندوقهاي قرض الحسنه مساجد و تکاياست. اصلي ترين علت تأسيس صندوقهاي قرض الحسنه، انگيزه مذهبي و ديني آنهاست. اين سنت با ارزش بين مسلمانان به عنوان نوعي عبادت تلقي و به قصد اجر اخروي انجام مي شود. جلوه هاي زيباي قرضالحسنه در قرآن و در منابع روايي اسلام زياد است که به برخي از آنها به عنوان نمونه اشاره خواهد شد؛ در قرآن کريم در کنار اصطلاح قرض الحسنه مفاهيم ارزشمندي مانند دو يا چند برابر بودن پاداش آن، برگشت چند برابر به قرض دهنده، فراخي روزي، قرض دادن يا وام دادن به خدا و... آمده است؛ مثلاً: "مَنْ ذَا الَّذي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاًحَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً کَثيرَةً وَ اللَّهُ يَقْبِضُ وَ يَبْصُطُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُون". يعني، کيست که به خدا قرض نيکو دهد که خدا آن را براي وي چندين برابر کند و خدا روزي بندگان را محدود و گسترده مي سازد و به سوي او بازمي گرديد." پيامبر اکرم (ص) فرمودند: "وَ مَنْ اَقْرَضَ اَخاهُ الْمُؤْمِنَ بِکُلِّ دِرْهَمٍ اَقْرَضَهُ وَزْنَ جَبَلِ اُحُدٍ وَ جَبَلَ رِضْوانٍ وَ طُورِ سَيْناءَ حَسَناتٍ. فَاِنْ رَفَقَ بِهِ فِـي طَلَبِهِ يَعْبَـرُبِهِ عَلَي الصِّراطِ کَالْبَرْقِ الْخـاطِفِ الّـلامِعِ بِغِيْـرِ حِسابٍ وَ لاعَذابٍ". يعني "هر کس به برادر مؤمنش قرض دهد، به ازاي هر درهم، به وزن کوه هاي احد، رضوان و طور سينا، حسنات در ترازوي اعمالش نهاده مي شود و اگر پس از فرا رسيدن مهلت با او مدارا کند، از پل صراط بدون رسيدگي به حساب، چون برق سريع و درخشنده مي گذرد و هيچ عذابي نمي بيند."
جذب خانواده ها به مساجد:
در فرهنگ اسلامي، قرض دادن و برطرف کردن نيازهاي مؤمنين، کار پسنديده اي است. متوليان مسجد مي توانند با تشکيل صندوق قرضالحسنه، کارايي اقتصادي مساجد را حفظ نمايند. در واقع دستگيري از نمازگزاران نيازمند در بحرانهاي اقتصادي خانوادگي، مانند تهيه جهيزيه و هزينه ازدواج فرزندان، هزينه هاي تحصيلي فرزندان، تهيه مسکن براي زوجهاي جوان، دستگيري از کارافتادگان، کمک هزينه هاي ايجاد يا توسعه اشتغال، هزينه هاي سنگين درماني و پزشکي و برخي بيماريهاي خاص و... مهمترين تأثير اين صندوقهاست. به عبارت ديگر، مساجد با تأسيس صندوقهاي قرض الحسنه مى توانند جهت ارائه فرصت هاى شغلى به جوانان و بيکاران محل، اعطاى وام به افراد نيازمند، رسيدگى به وضعيت افراد ورشکسته در محل، سرمايه گذارى در زمينه هاى گوناگون جهت حل معضل اقتصادى مردم و... زمينه هاى جذب خانواده ها را به مسجدها فراهم نمايند. با پند و اندرز امام مساجد و متوليان فرهنگي در مورد اين سنت با ارزش، خيزش ملي و جريانهاي فقرزدايي در جامعه افزايش مي يابد و بسياري از
خانواده ها به حضور فعال در مساجد ترغيب مي شوند. بدين ترتيب يک صندوق "مهر خانواده" ايجاد خواهد شد که ضمن رفع مشکلات اقتصاد خانواده، مهر و محبت را در آنها شکوفاتر مي سازد.
افزايش تعاون و همکاري اجتماعي:
بر اساس سيره معصومين (ع) وقتي يکي از نمازگزاران، يک يا دو جلسه از نماز غيبت مي کرد، بلافاصله آن بزرگواران احوال او را جويا مي شدند. اگر شخص، گرفتاري داشت يا در بستر بيماري بود، به عيادت وي مي رفتند. در صورتي که دچار گرفتاري بود، سعي مي کردند با مشارکت و همکاري ساير مؤمنين، گرفتاري او را رفع نمايند. صندوقهاي قرض الحسنه مي تواند در کنار پرداخت وام، با گردآوري کمکهاي بلاعوض اهل مسجد و زکات آنها، افراد تهيدست محله هاي اطراف را تحت پوشش خود قرار دهند. اصولاً يکي از علل تأکيدهاي معصومين (ع) بر حضور در نماز جماعت به صورت صفوف فشرده و منسجم، ايجاد روحيه تعاون در ميان نمازگزاران و توجه به بُعد اجتماعي زندگي مسلمانان در کنار انجام اعمال عبادي آنان است. تشکيل اين اجتماعات در مکان مقدس مسجد، باعث مي شود تا مؤمنين نمازگزار تحت توجه و ارشاد عالمان و امام جماعت قرار گيرند. اين امر، با نمايش همبستگي و پيوستگي مسلمانان و انفاق و خيرات در راه خدا و برطرف کردن نياز نيازمندان در مسجد، روح همدلي و تعاون اجتماعي بين آنان را تقويت مي کند.
توسعه اقتصادي محله:
صندوق قرضالحسنه مسجد، به عنوان نهاد ديني، نقش مبارزه با پيامدهاي منفي اخلاقي در امور اقتصادي نظير ربا و... را با دريافت خمس و زکات و برگزاري
جلسه هاي وعظ و خطابه در خصوص رعايت اخلاق اسلامي در معاملات اقتصادي به عهده
مي گيرد. اين صندوقها در جهت توسعه اقتصادي و تأمين نيازهاي مالي و اقتصادي مردم شهرها و محله ها و انگيزه سازي براي رشد و روحيه خودياري در مردم در انجام امور داوطلبانه اقتصادي در سطح محله اي نقش بسيار ارزشمندي ايفا مي کند.
کارکرد روانشناختي:
مشکلات اقتصادي بر رفتار مطلوب فرد اثرگذار است. در متون اسلامي نيز زندگي در حد متوسط ، مطلوب شمرده شده و پيامبر اکرم (ص) از خداوند، زندگي همراه با عفاف و کفاف براي خود و ديگران طلب مي فرمود. مسجد بايد باعث برطرف کردن اندوههاي دنيوي، افسردگي، و پناهگاه مسلمانان باشد. در روايت آمده که پيامبر اکرم (ص) در مسجد با تهيدستان همغذا مي شد و با آنان افطار مي کرد. اگر مشکلات اقتصادي با روشهاي مناسب حل گردد، دينداري فرد نيز بهتر حفظ
مي شود. بنابر اين، برطرف نکردن احتياجات گوناگون مانند خوراک، پوشاک، مسکن، ازدواج، تفريحات و... موجب کسالت روحي و تضعيف اثرات اعمال معنوي مي شود و نشاط را کاهش مي دهد. صندوقهاي قرض الحسنه مساجد با رفع نيازهاي افراد به کمک وامهاي اعطايي، نشاط و سرزندگي را بيشتر مي کنند.
تحکيم بنيان خانواده هاي جوان:
جوانان در ابتداي تشکيل خانواده و آغاز زندگي مشترک، با مشکلات و مسائل اقتصادي مواجهند. مواردي مانند ايجاد يک شغل مناسب و تثبيت يک درآمد مستمر، تهيه مسکن و هزينه هاي ديگر، از مواردي است که هر زوج جواني با آنها درگير است. اين دغدغه ها گاهي اوقات به نگراني و فشارهاي روحي تبديل مي شود و بنيان خانواده هاي جوان و نوپا را تهديد مي کند. چه بسيارند
خانواده هايي که کانون گرم زندگي آنها به خاطر مسائل اقتصادي و تنگدستي به سردي مي گرايد. با تشکيل صندوقهاي قرض الحسنه در مساجد، بخشي از نيازهاي مالي جوانان تأمين مي گردد و خانواده ها از آسيب حفظ مي شوند. به علاوه، جوانان با اميد به آينده و با حس اينکه مأمني براي حل مشکلات خود دارند به مسجد خوشبين شده، به آن روي مي آورند.
منبع:رسالت - حسين اسلامپور - کارشناس ارشد امور بهزيستي