وضو يكي از مقدمات نماز است كه آثار بهداشتي آن بر كسي پوشيده نيست. به ويژه اگر به اين امر توجه كنيم كه تكرار وضو در اسلام توصيه شده است. از جمله وصيّت پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله به حضرت علي (ع) كه مي فرمايد: «هر نمازِ با مسواك، با نماز چهل روز بدون مسواك برابر است»،1 يا كلام مولاي متّقيان كه مي فرمايد: «بر تو باد مسواك زدن پيش از وضوي هر نماز»2
اين توصيه ها يك عامل تشويقي مؤثّر براي رعايت بهداشت دهان و دندان نمازگزار است؛ زيرا نمازگزاري كه مي داند هر ركعت نماز با مسواك، با هفتاد ركعت بدون مسواك برابر است، مسواك زدن را رها نمي كند.3
نمازگزاري كه مي داند بايد به هنگام نماز پاك باشد، رعايت بهداشت فردي به طور طبيعي براي او در اولويت قرار مي گيرد، به تبع آن در انديشه فراهم كردن امكانات بهداشتي مي افتد.
نمازگزاري كه مي داند هنگام نماز بايد خداوندي را عبادت كند كه زيبايي را دوست دارد، بهداشت فردي خود را جدّي مي گيرد. هم چنين در بُعد اجتماعي پاكيزگي مسجد براي او حكم يك فريضه را پيدا مي كند.
تأكيد بر مسايل بهداشتي آن چنان در اسلام مورد توجه قرار گرفته كه حتي «استنشاق» يكي از مستحبات وضو قلمداد شده است.
تومانيانس مي نويسد:
در غضروف هاي بيني گاهي كرمي توليد مي شود كه سبب سردرد فوق العاده شديد و كاهش بينايي چشم مي شود. براي دفع اين كرم بهترين وسيله، شست وشوي بيني با آب سرد است.4
پوشيدن لباس تميز نيز يكي ديگر از مستحبات نماز است كه در بهداشت و نظافت موثر است.
آثار ديگر نماز عبارت اند از: بهداشتِ خوب، شادابيِ جسم، آرامشِ عضلات، درمان بيماري فشار خون، عفونت كليه و مجاري ادرار، عفونت هاي گوارشي، ايمني حواس، درمان عفونت هاي تنفسي، بيماري هاي دهان و دندان، بيماري هاي پوست و بيماري هاي واگيردار، افزايش طول عمر، جلوگيري از بيماري هاي مقاربتي و اعتياد، درمان وسواس هاي فكري و عملي، جلوگيري از شيوع خودكشي، بهبود بيماري هاي تيروئيد و جلوگيري از سكته هاي قلبي و مغزي، زخم هاي گوارشي و جلوگيري بيماري آسم.5
نماز بر بهداشت و آرامش روان نيز موثر است كه اين موضوع در ابتداي بحث ضرورت نمازگزاري مورد بحث قرار گرفت.
آثار اجتماعی
نماز تنها يك عبادت در ميان فرايض و تكاليف عبادي نيست، بلكه اصلي ترين نماد دين داري است كه علاوه بر آثار فردي، در عرصه اجتماعي نيز آثار آن اندك نيست و در پاره اي موارد اثرات اجتماعي آن بسيار فراوان تر است.
شناخت كاركردهاي نماز در ابعاد اجتماعي آن و بررسي آثار و نتايج حاصله آن در شكل گيري رفتارها، اتخاذ روش ها، تعيين استراتژي ها و اهداف عمومي اجتماعي و به تعبير ديگر ظهور نهاد اجتماعي نماز كه در شكل نماز جمعه، جماعت و نماز عيد تجلّي مي يابد، مي تواند پرده اي ديگر از اسرار نماز را بگشايد و رازهاي نهفته آن را براي ما واگويي كند. ما در اين بخش به دنبال كشف رابطه و نسبت مباحث جامعه شناسي نماز به عنوان يك رفتار مذهبي هستيم. برخي نماز را به عنوان يك رفتار ديني بيشتر در حوزه روان شناسي و تأثير رواني آن بر فرد مورد بررسي قرار داده اند و براي نماز، كاركرد اجتماعي قايل نيستند؛ در حالي كه بررسي پي آمدهاي اجتماعيِ نماز، نشان مي دهدكه آثار اين عبادت از فرد فراتر رفته و در ساختار جامعه اثر گذار مي شود.
الف) مسايل اجتماعي نماز در سطح خُرد
از نظر جامعه شناسي يكي از عناصر اساسي سازنده جامعه در سطح خُرد، موجوديت فرد است كه در كنار تعامل اجتماعي نقش مهمّي را ايفا مي كند.
نظامِ شخصيتي انسان با نظام هايِ رفتاري، اجتماعي و فرهنگي ارتباط دارد و فرد از طريق نظام شخصيتي خود با جمع رابطه برقرار مي كند. نماز بر هرچهار قطبِ شخصيت انسان يعني هوش(استعداد يادگيري)، ظرفيت اجرا(خود ـ مستقل) هويت فردي (هويت ـ خود) و هويت جمعي (تعهد) تأثير مي گذارد.۶ در نتيجه، حالات زير ايجاد مي شود:
1. تأثير معاني و نمادها و ديگر اجزاي فرهنگي نماز بر نمازگزار كه باعث منظم شدن و تعادل در نيازها و آرزوهاي نمازگزار مي شود كه تحت عنوان خُرد ورزي از آن ياد مي شود.
2. تأثير نمازگزار بر ديگر اجزاي فرهنگي براي غلبه بر محيط، جهت تأمين منافع آني بدون اينكه نيازها تعديل و تغيير مهمي را تجربه كنند كه تحت عنوان فعّال گرايي از آن ياد مي شود.۷
تعامل اجتماعي برآمده از نماز
تعامل اجتماعي انواعي دارد كه نماز بر روي انواع آن مي تواند تأثير گذار باشد. تعاملِ مبادله اي، قدرت و تعاملِ ارتباطي و گفتماني۸ گونه هاي مختلف تعاملِ اجتماعي هستند كه هر يك در فرآيند خاصّ خود مستعد اثرپذيري از نماز هستند. در اين ميان، مفاهيم «ما» و «گروه» بيانگر هويّتي جمعي هستند كه تعامل اجتماعي در بستر آن ها تفسير مي شود. به عبارت ديگر، در نتيجه تركيب دو عنصر فرد و تعامل اجتماعي، عنصر سومي به نام ما يا گروه تشكيل مي شود كه داراي ابعاد ابزاري، سياسي، فرهنگي و اجتماعي است و براي حفظ خود به چهار عنصرِ هم فكري مشترك، همگامي(هماهنگي) مشترك، همدلي مشترك و هم بختي مشترك نياز دارد.۹ گروهِ نمازگزار نيز از چنين قاعده اي تبعيت مي كند.۱۰
نماز به عنوان نظام
با تعبيري جامعه شناسانه نماز خرده نظامي از نظام دين اسلام است كه معاني و نمادهاي دين را به شكلي در خود جاي داده است كه ثبات و تعادل خود را حفظ نمايد. هر چند تعادل نماز، تعادلي پويا است و به صورت ساكن در نظر گرفته نمي شود.۱۱ وقتي نماز به صورت جماعت بر پا مي شود، نظامِ نماز، اجتماعي مي گردد و رفتار نمازگزار تحت تأثير بُعد هنجاريِ اين نظام قرار مي گيرد.۱۲نماز به عنوان يك نظام داراي ساختار ويژه خود است. ساختار نماز همان مجموعه مفاهيم و معاني و اجزاء و نحوه تركيب آن ها۱۳ است كه در تعاملِ اعضاي گروه نمازگزار با يكديگر نقشي اساسي ايفا مي كند و رفتار آن ها را براي يكديگر معنا مي كند.
ب )مسايل اجتماعي نماز در سطح كلان
دو عنصر اساسي يعني فردِ نمازگزار و تعامل بين نمازگزاران منجربه پديد آمدن عنصر سومي به عنوان «ما» و گروهِ نمازگزاران مي شوند. در نتيجه، بُعد كلانِ جامعه را از خود متأثر مي كنند. در اينجا اين قاعده به همان صورت عمل مي كند كه ديگر اقشار و طبقات ديگر با گروه بندي تفكيك شده خود، ساختار كلان جامعه را از خود متأثر مي كنند.
گروه بندي اجتماعي نمازگزاران در سطح كلان اجتماعي، در چهار بُعد مختلف تاثير خود را به نمايش مي گذراند.
پی نوشت ها:
 
1. بحار الانوار، ج 80،ص 344.
2. همان.
3. يكصد و چهارده نكته درباره نماز، ص 76.
4. قرآن و علوم روز، ص 19.
5. نك: 40 نكته پزشكى پيرامون نماز.
۶. نماز و جامعه شناسى، ص 82.
۷. همان، ص 84.
۸. همان، ص 90
۹. همان، ص 19.
۱۰. همان، ص 92.
۱۱. همان، ص 94.
۱۲. همان، ص 96.
۱۳. همان، صص 99 تا 110.